Alitan nina BBM at VP Sara, Nagdudulot ng Epekto sa BARMM Ayon kay Mussolini Sinsuat Lidasan

Banta sa Kapayapaan at Pamamahala sa Bangsamoro Autonomous Region

Nagdulot ng malalim na alalahanin sa buong Timog Mindanao ang lumalalang hidwaan sa pagitan ng dalawang pinakamataas na lider ng bansa na sina Pangulong Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr. at Bise Presidente Sara Duterte. Sa isang eksklusibong pagtatasa ng political landscape sa Timog, inihayag ng kilalang political analyst at dating Bangsamoro Transition Authority (BTA) Parliament member na si Mussolini Sinsuat Lidasan na ang Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM) ay hindi ligtas sa matinding epekto ng sigalot na ito. Ayon kay Lidasan, ang tensyon sa pambansang antas ay direktang nagpapakita ng epekto sa politikal na prayoridad ng Malacañang at sa pagpapanatili ng sigla ng peace process sa pagitan ng pambansang pamahalaan at ng Moro Islamic Liberation Front (MILF).

Sa mga nakalipas na buwan, ang alyansang UniTeam na nagluklok kina Marcos at Duterte noong huling halalan noong 2022 ay tuluyan nang nabuwag. Ang pagkawasak ng koalisyong ito ay nag-iwan ng malaking leksyon at katanungan para sa mga lokal na opisyal sa Mindanao. Ang usapin kung paano magiging BARMM apektado sa alitan nina BBM at VP Sara ay nakadepende sa kung paano magmamaniobra ang mga rehiyonal na partido tulad ng United Bangsamoro Justice Party (UBJP) at iba pang lokal na dinastiya sa gitna ng umiinit na bakbakan nina Marcos at Duterte. Sinabi ni Mussolini Sinsuat Lidasan na ang BARMM ay nangangailangan ng buong suporta mula sa National Government, at ang anumang lamat sa administrasyon ay maaaring magpahina sa pagpapatupad ng Bangsamoro Organic Law (BOL).

Pagsusuri ni Mussolini Sinsuat Lidasan sa Lalim ng Implikasyon sa BARMM

Ipinaliwanag ni Mussolini Sinsuat Lidasan na ang political stability sa Maynila ay ang pangunahing haligi upang magpatuloy ang maayos na transisyon ng Bangsamoro Transition Authority. Nang magsimula ang tensyon sa pagitan nina BBM at VP Sara, nagsimula ring magkaroon ng pag-aalinlangan ang mga investor at international donor organizations na sumusuporta sa infrastructure at peace projects sa rehiyon. Ang pagpapanatili ng kapayapaan sa BARMM ay nangangailangan ng iisang direksyon mula sa pambansang pamahalaan, subalit dahil sa pampolitikang lamat, nagiging sanhi ito ng kalituhan sa mga ahensya ng pamahalaan na nagpapatupad ng mga proyekto sa Mindanao.

Binigyang-diin pa ni Lidasan na ang pamilya Duterte ay may malalim na ugat at impluwensya sa buong Mindanao, habang ang administrasyong Marcos naman ang humahawak ng pondo at kapangyarihan ng pambansang gobyerno. Dahil dito, ang mga lokal na pinuno sa BARMM ay napipilitang pumili ng panig o kaya ay maging maingat sa kanilang mga p pampublikong pahayag upang hindi mapag-initan ng alinmang kampo. Ang ganitong sitwasyon, ayon sa tanyag na analyst, ay nagiging dahilan ng pagbagal ng ilang mahahalagang lehislasyon at programang nakalaan para sa mga mamamayan ng Bangsamoro.

Implikasyon sa Preparasyon para sa Unang Parliamentary Elections sa 2025

Isa sa mga pinakakritikal na aspeto na tinukoy sa ulat ay ang nalalapit na Mayo 2025 BARMM Parliamentary Elections. Ito ang kauna-unahang pagkakataon na maghahalal ang mga mamamayan ng Bangsamoro ng 80 myembro ng BTA Parliament na siyang hahawak sa lehislatura at ehekutibo ng rehiyon. Ayon sa mga obserbasyon, ang usapin ukol sa BARMM apektado sa alitan nina BBM at VP Sara ay lalong nagiging kumplikado dahil sa paglutang ng iba’t ibang political blocs na naghahanap ng backer sa Maynila. Ang paghahati ng pambansang pamahalaan ay maaaring magbunga ng pagkabuo ng mga puppet political parties na gagamitin lamang para sa pambansang halalan sa 2026 at 2028.

Ayon kay Mussolini Sinsuat Lidasan, ang kapakanan ng mamamayan ng Bangsamoro ay dapat manguna kaysa sa personal na interes ng mga politiko sa Maynila. Kung ang atensyon ng Malacañang ay ganap na maagaw ng pampolitikang pakikipaglaban sa kampo ng mga Duterte, baka maantala ang pagpapalabas ng mahahalagang probisyon para sa Commission on Elections (COMELEC) para sa malinis at payapang halalan sa BARMM. Ang siguridad sa lalawigan ng Maguindanao del Sur, Maguindanao del Norte, Lanao del Sur, Basilan, Tawi-Tawi, at Cotabato City ay nakasalalay din sa koordinasyon ng Armed Forces of the Philippines (AFP) at Philippine National Police (PNP), na pawang nasa ilalim ng utos ng Pangulo.

Pagkakahati ng mga Lokal na Lider sa Mindanao

Sa kasalukuyan, nakikita na ang malinaw na pagkakabahagi ng mga gobernador at alkalde sa BARMM. May ilang alyansa ng mga gobernador, tulad ng Bangsamoro Grand Coalition (BGC), na hayag na nakikipag-ugnayan sa administrasyong Marcos, habang may mga lokal na opisyal din na nananatiling tapat sa pamilya Duterte dahil sa geographic at historical closeness ng Davao City sa BARMM. Binigyang-diin ni Mussolini Sinsuat Lidasan na ang ganitong pagkakahati ay maaaring magdulot ng instability o kawalan ng katatagan sa peace building process kung hindi agad mareresolba ang hidwaan sa itaas.

Epekto sa Alokasyon ng Badyet at mga Proyektong Pangkaunlaran sa Rehiyon

Bukod sa usaping pampolitika, ang usapin sa financial resources ay isa ring malaking punto ng alalahanin. Sa ilalim ng Bangsamoro Organic Law, ang BARMM ay mayroong tinatawag na Block Grant—isang awtomatikong pondo mula sa pambansang badyet na ginagamit sa rehabilitasyon, pasilidad, edukasyon, at kalusugan sa rehiyon. Subalit, ang pag-aapruba ng taunang General Appropriations Act (GAA) at ang tamang pag-release ng karagdagang pondo para sa mga lalawigan sa Bangsamoro ay kinakailangan pa ring dumaan sa mabilis na koordinasyon sa Kongreso at sa Ehekutibo. Para sa kaugnay na ulat at mga nakaraang balita, basahin din ang aming buong coverage sa State of the Nation Address Mandate at Tradisyon: Bakit Mahalaga ang Taunang Ulat ng Pangulo sa Kongreso.

Ayon sa mga pag-aaral na binanggit ni Mussolini Sinsuat Lidasan, kapag ang pambansang lehislatura at ehekutibo ay nakatutok sa mga imbestigasyon, impeachment rumors, at pampolitikang ganti sa pagitan ng mga Marcos at Duterte, ang mga nakabinbing panukalang batas para sa imprastraktura ng BARMM ay maaaring matulog sa Kongreso. Ang mga pagkaantalang ito ay may direktang epekto sa buhay ng mga karaniwang mamamayan sa Bangsamoro na umaasa sa mga proyektong pangkabuhayan pagkatapos ng ilang dekadang digmaan.

Ang Papel ng Decommissioning Process ng mga Dating Combatants

Kasama rin sa mga p pampublikong isyu ang usapin ng decommissioning ng libu-libong dating mandirigma ng MILF. Ang prosesong ito ay nangangailangan ng sustained funding, social protection packages, at livelihood programs mula sa national government. Kapag ang gobyerno ay nagkaroon ng political distraction dahil sa sigalot nina BBM at VP Sara, ang proseso ng pagpapatupad ng Normalization Track ay maaaring mabagal. Nagbabala ang mga eksperto na ang anumang pagkabalam sa decommissioning ay maaaring samantalahin ng mga extremist groups upang muling mag-rekrut ng mga nadismayang kasapi.

Pagtutulungan ng LGU at National Government sa Gitna ng Politikal na Unos

Upang maiwasan ang tuluyang pagkadiskaril ng mga pangarap ng Bangsamoro, nanawagan si Mussolini Sinsuat Lidasan sa mga pinuno ng BARMM na magkaisa at manatiling neutral sa labanan sa pambansang antas. Sinabi niya na ang pamahalaang rehiyonal ay dapat magpokus sa pagsisilbi sa mga mamamayan at siguraduhing ang mga batayang serbisyo ay naipapaabot sa pinakamalayong barangay. Ang pagiging BARMM apektado sa alitan nina BBM at VP Sara ay hindi dapat maging dahilan upang maantala ang mga natamo nang tagumpay sa nakalipas na limang taon ng transisyon.

Inirerekomenda ng mga political analyst na magkaroon ng mas matibay na institutional mechanisms sa BARMM upang hindi ito dumedepende lamang sa personal na ugnayan ng mga pangulo at bise presidente. Sa pamamagitan ng pagpapalakas ng mga lokal na institusyon, tulad ng Bangsamoro Planning and Development Authority (BPDA) at ng iba’t ibang kawanihan, matitiyak na ang mga proyekto ay magpapatuloy kahit ano man ang mangyari sa pambansang politika sa Maynila.

Mensahe at Panawagan ng mga Pinuno ng Rehiyon sa Gitna ng Krisis

Sa pagtatapos ng pagtatasa, nag-iwan ng mahalagang paalala si Mussolini Sinsuat Lidasan sa parehong pambansa at rehiyonal na pamahalaan. Binigyang-diin niya na ang kapayapaan sa BARMM ay hindi lamang tagumpay ng Mindanao kundi tagumpay ng buong Republika ng Pilipinas. Ang anumang pagkasira sa kapayapaan sa Timog dahil sa pampolitikang interes sa Maynila ay magiging isang malaking kabiguan sa kasaysayan ng bansa.

Hinimok ni Lidasan sina Pangulong Marcos Jr. at Bise Presidente Duterte na isantabi ang kanilang hidwaan kapag ang pinag-uusapan ay ang kapakanan ng peace process at ang seguridad ng Bangsamoro. Ang pakikipagtulungan ng bawat sektor, kabilang ang civil society organizations, religious leaders, at youth sectors sa BARMM, ay kritikal upang protektahan ang mga repormang pinagbuwisang-buhay ng libu-libong mamamayan sa Mindanao sa nakalipas na mga henerasyon.